Türkiye; laik, sosyal, demokratik hukuk devletidir. (1) IMF’ye göre; “üst ve orta gelirli, karma ekonomik bir yapıya sahip, gelişmekte olan bir ülkedir.” (2) Karma ekonomi, sosyalist sistem ile kapitalist sistemi bir arada uygulayan bir sistemdir…
Türkiye’de uygulanan ekonomik sistem kuruluşunda devletçi iken, 1950 yılından itibaren kapitalist ağırlıklı, sermayeyi öne alan karma sisteme dönüştü. Bunun sonucu orta sınıf ortadan kalktı. Ürün fiyatları arttı, halkın geliri azaldı. Denetim göstermelik yapıldı, karma ekonomi, rant ekonomisine dönüştü…
Son günlerde ürün fiyatlarının artmasının faturası çiftçiye, esnafa, üreticiye hatta tüketiciye kesilmek istenmekte, boykot çağrıları yapılmakta. Pahalılıktan sorumlu olanlar kendilerini koruma çabasına girdi.
Pazarda ürün fiyatlarını, liberal ekonomiye göre arz-talep dengesi belirler. Devlet, ülkede satılan ürünlerin satış fiyatlarını belirleyebilir mi? Önce ürün fiyatlarının artmasının asıl nedeni nedir? Bunu belirlemek gerekir…
Ürün fiyatlarının artış nedeni, petrol fiyatlarındaki artış mı? Yeterli üretim yapılmaması ve hayvan yetiştirilmemesinden mi? Önce bunu saptamak ve gerekli önlemleri almak gerekir…
Alınacak önlemlerin başında ürün fiyatlarının denetlenmesi gelir. Bu yapılıyor mu? Geçmişte nasıl yapılmış, bakalım:
Ürünlerin pazarda satış fiyatlarının devletçe belirlenmesine “Narh” denir. Narh, Osmanlı İmparatorluğu’nda ve Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarında uygulanan, tüketiciyi koruyan bir sistemdir. Fiyatları, Osmanlıda kentlerinde belediyeler kuruluncaya kadar belediye başkanlığını da yürüten kadı tarafından belirlenirdi. (3)
Osmanlı Kadısı, “Belediye başkanı sıfatıyla esnafın temizlik ve fiyat bakımından denetler. Yolsuzluk gördüğünde ceza yazar ya da dükkânını mühürletirdi.” (4) Böylece haksız kazancın ve vatandaşın zarar görmesinin önüne geçilirdi…
Osmanlı İmparatorluğu’nda beşeri hukuk kurallarının uygulanması ve 1864 yılında belediye teşkilatı kurulmasına onay veren yasayla, Kadı’nın kentle ilgili görevini belediye başkanları üstlendi. Belediyeler, zabıta teşkilatları ile esnafı ve fiyatları kontrol etmeye başladı…
Mülga 1580 Sayılı Belediye Kanununun 15. Maddesi belediyeye esnafı ve ürünlerin satış fiyatlarını denetleme yetkisi vermişti. Yürürlükte bulunan, 5393 Sayılı Belediye Kanunda açık olarak narhtan bahsedilmese de 15. Maddesi (a) bendi, “Belde sakinlerinin mahallî müşterek nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla her türlü faaliyet ve girişimde bulunmak.” Görevini vermiştir.
Görev, belediyenin esnafın sıhhi yönden denetlenmesi, Pazar yerlerinde satışa sunulan ürün fiyatlarının denetleyeceği, en azından satılan ürünlerin fiyatlarını gösteren etiket konulmasını sağlayacağı anlamını taşır…
Ürün fiyatlarının artmasının asıl nedeni enerji ve girdi fiyatlarının yüksekliğidir. Enerji fiyatları böyle yüksek seyrettiği süre ürün fiyatlarının düşmeyeceği, aksine yükseleceği açıktır…
KAYNAK:
1-Anayasa 2. Madde
2-Wikipedya
3-İlber Ortaylı, Hukuk ve İdare Adamı olarak Osmanlı Devletinde Kadı S. 56-57
4-İlhan Akbulut, Türk Hukuk Tarihi. S. 262